Katılım sigortacılığı (tekafül) için yazılım gereksinimleri

Katılım sigortacılığı, katılımcıların ödediği katkılarla oluşturulan ortak bir fondan yine katılımcıların uğradığı zararların karşılandığı ve faizsiz finans ilkelerine dayanan sigortacılık modelidir; uluslararası literatürde tekafül (takaful) olarak bilinir. Geleneksel sigortada risk, prim karşılığında sigorta şirketine devredilir. Katılım modelinde ise risk katılımcılar arasında paylaşılır; şirket, fonu yöneten bir vekil ya da işletmeci konumundadır ve bu hizmet karşılığında ücret veya kâr payı alır.

Türkiye'de katılım sigortacılığı, bu alana özgü yönetmelik ve SEDDK düzenlemeleriyle çerçevelenmiştir. Model, yazılım açısından geleneksel bir sigorta sistemine eklenecek birkaç ekranla çözülemez. Fon yapısı, gelir tanıma, yatırım ve fon fazlası dağıtımı mantığı veri modeline baştan yerleşmelidir; aksi hâlde katılım hesapları dönem sonlarında elle tutulan tablolara ve düzeltme kayıtlarına bağımlı kalır.

Katılım sigortacılığı geleneksel sigortadan nasıl ayrılır?

Temel fark, risk ve fonun sahipliğindedir: katılım modelinde toplanan katkılar şirketin değil, katılımcıların ortak fonudur ve şirket bu fonu yönetir. Bu tek fark; muhasebe, yatırım, ürün ve raporlama katmanlarının tamamına yansır.

Bu tablo, yazılımın neden farklı düşünülmesi gerektiğini de gösterir. Geleneksel sistemde "prim tahsil edildi" tek bir finansal olaydır. Katılım sisteminde aynı tahsilat en az iki hareket üretir: şirketin vekâlet ücreti ve risk fonuna aktarılan net katkı.

Hangi katılım modelleri var ve yazılım bunları nasıl desteklemeli?

Uygulamada üç temel model kullanılır: vekâlet (wakala), mudarebe (mudaraba) ve bu ikisini birleştiren hibrit model. Yazılım, ürün bazında hangi modelin uygulandığını parametre olarak tutabilmeli ve hesaplamaları buna göre ayırabilmelidir.

Vekâlet modeli

Şirket, fonu katılımcılar adına bir vekil olarak yönetir ve karşılığında önceden belirlenen bir vekâlet ücreti alır. Ücret genellikle katkının belirli bir oranı olarak hesaplanır. Yazılımın vekâlet ücretini ürün, kanal ve dönem bazında parametrik tanımlayabilmesi, katkı tahsil edildiğinde ücreti şirket fonuna, kalanını risk fonuna otomatik ayırması gerekir.

Mudarebe modeli

Şirket, fonun yatırım faaliyetlerini işletmeci (mudarib) olarak yönetir ve elde edilen yatırım kârından önceden belirlenen oranda pay alır. Yatırım zararla sonuçlanırsa şirket emeğinin karşılığını alamaz. Yazılım, yatırım gelirini fon bazında izleyip kâr payı oranına göre bölüştürmeli ve bu hesaplamanın dökümünü saklamalıdır.

Hibrit model

Sigorta faaliyeti için vekâlet, yatırım faaliyeti için mudarebe uygulanır. Uluslararası uygulamada sık görülen bu yapı, yazılım açısından iki hesaplama mantığının aynı ürün üzerinde birlikte çalışmasını gerektirir.

Her üç modelde de parametrik ürün yapısı belirleyicidir. Sigorta ürün modelleme yaklaşımıyla katılım modeli, vekâlet oranı, mudarebe payı ve fon fazlası dağıtım kuralları ürün tanımının parçası hâline getirilirse, yeni bir katılım ürünü kod değişikliği olmadan tanımlanabilir.

Katılım sigortacılığı yazılımında temel gereksinimler nelerdir?

En kritik gereksinim fon ayrımıdır: katılımcı fonu ve şirket fonu, işlem düzeyinden raporlamaya kadar hiçbir noktada birbirine karışmamalıdır. Diğer gereksinimler bu ayrımın üzerine kurulur.

• Fon bazlı muhasebe: Her finansal işlem, hangi fona ait olduğunu belirten bir alanla kaydedilmelidir. Katkı tahsilatı, hasar ödemesi, risk devri maliyeti, vekâlet ücreti ve yatırım geliri ayrı fon hareketleri olarak izlenmelidir.
• Fon fazlası ve açığı hesaplaması: Dönem sonunda risk fonunun katkılar, ödenen hasarlar, karşılıklar ve giderler sonrasındaki durumu hesaplanmalı; fazla varsa dağıtım kuralları, açık varsa karz-ı hasen kaydı işletilmelidir.
• Karz-ı hasen takibi: Şirketin fona verdiği faizsiz borç, sonraki dönemlerde oluşan fazlalardan geri ödenmek üzere ayrıca izlenmelidir.
• Fon fazlası dağıtımı: Dağıtıma hak kazanan katılımcıların belirlenmesi, dağıtım anahtarı ve dağıtım yöntemi (ödeme, sonraki katkıdan mahsup, fonda bırakma) kodda değil yapılandırmada tanımlanmalıdır.
• Faizsiz yatırım kısıtları: Yatırım modülü, fonun yalnızca uygun enstrümanlara, örneğin kira sertifikalarına, katılım hesaplarına ve faizsiz ilkelere uygun fonlara yönlendirilmesini kural bazında denetlemelidir.
• Retekafül yönetimi: Risk devrinde katılım esaslı reasürans (retekafül) tercih edilir. Yazılım retekafül ile geleneksel reasürans sözleşmelerini ayırt edebilmeli ve istisnai kullanımları gerekçesiyle kaydetmelidir.
• Terminoloji ve dokümanlar: Poliçe, teklif ve bilgilendirme belgelerinde katılım modeline uygun terimler kullanılmalı; katılımcıya fon yapısı, vekâlet ücreti ve fon fazlası esasları açıkça bildirilmelidir.
• Danışma kurulu kayıtları: Ürünlerin ve yatırım politikalarının faizsiz finans ilkelerine uygunluğuna ilişkin danışma kurulu görüşleri, ürün sürümüyle ilişkilendirilerek saklanmalıdır.

Geleneksel sistem üzerine katılım ürünü eklenebilir mi?

Eklenebilir; ancak yalnızca poliçe yönetim sistemi fon kavramını ve fon bazlı muhasebeyi destekliyorsa sağlıklı sonuç verir. Bu destek yoksa katılım ürünü teknik olarak satılabilir, ama hesapları sistem dışında yürütülmek zorunda kalır.

Türkiye'de katılım sigortacılığı, bu alanda kurulmuş şirketlerin yanı sıra düzenlemelerin izin verdiği çerçevede geleneksel şirketler bünyesinde ayrı kayıt ve hesap düzeniyle de yürütülebilmektedir; sektörde bu yapı çoğu zaman pencere modeli olarak anılır. Pencere modelinde yazılım; aynı müşteri, acente ve altyapıyı paylaşırken katılım işlemlerini geleneksel işlemlerden kesin biçimde ayırabilmelidir. Mevcut bir poliçe yönetim sistemi üzerinde katılım ürünü kurmayı değerlendiren şirketler için önerilen adımlar şunlardır:

1. Ürün tanımına fon kimliği ve katılım modeli parametrelerinin eklenip eklenemeyeceğini inceleyin.
2. Tahsilat ve hasar ödeme işlemlerinin fon bazında ayrıştırılabildiğini örnek işlemlerle test edin.
3. Muhasebe entegrasyonunda katılım fonları için ayrı hesap planı eşleştirmesi tasarlayın.
4. Yatırım sistemine faizsiz enstrüman kuralları ekleyin ya da katılım fonları için ayrı portföy tanımlayın.
5. Dönem sonu fon fazlası ve açığı hesaplamasını otomatik hâle getirin; elle düzeltmeyi istisna yapın.
6. Danışma kurulu onayını ürün ve parametre değişikliklerinin canlıya alınma akışına bağlayın.
7. Katılım işlemleri için ayrı raporlama ve mutabakat ekranları tanımlayın.

Bu adımlardan birinde temel bir engelle karşılaşılıyorsa, katılım ürünleri için ayrı bir modül veya platform değerlendirmek uzun vadede daha düşük maliyetli olabilir.

Raporlama ve denetim tarafında neler gerekir?

Katılım sigortacılığında raporlama, hem düzenleyiciye hem de katılımcıya fonun nasıl yönetildiğini gösterebilmelidir. Bu nedenle fon hareketlerinin kaynak işleme kadar izlenebilir olması şarttır.

• Fon bazında gelir tablosu ve bilanço, dönemsel fon fazlası ve açığı raporu
• Vekâlet ücreti ve mudarebe kâr payı hesaplamalarının dökümü
• Karz-ı hasen bakiyesi ve geri ödeme hareketleri
• Yatırım portföyünün faizsiz ilkelere uygunluk raporu
• Danışma kurulu kararlarının ürün ve dönemle ilişkilendirilmiş arşivi
• SEDDK'ya sunulan raporlar için fon ayrımını koruyan veri setleri

Düzenleyici raporlama yükümlülükleri, genel sigorta yazılımında mevzuat uyumu yaklaşımıyla birlikte ele alınmalıdır. Uluslararası finansal raporlama tarafında ise katılım sözleşmelerinin IFRS 17 kapsamında nasıl değerlendirileceği ayrı bir muhasebe politikası konusudur; fon yapısı ve ölçüm yaklaşımına ilişkin kararların veri modeline yansıtılması gerekir.

Katılım sigortacılığı yazılım projesi için kontrol listesi

• Katılım modeli (vekâlet, mudarebe, hibrit) ürün bazında parametre olarak tanımlanabiliyor mu?
• Her finansal işlem fon kimliğiyle kaydediliyor mu?
• Vekâlet ücreti oranları dönem ve kanal bazında sürümlü tutuluyor mu?
• Fon fazlası dağıtım kuralları kodda değil, yapılandırmada mı tanımlı?
• Karz-ı hasen bakiyesi ayrı izlenip raporlanıyor mu?
• Yatırım modülü uygun olmayan enstrümanları kural bazında engelliyor mu?
• Danışma kurulu onayı olmadan ürün veya parametre değişikliği canlıya alınamıyor mu?
• Katılımcı bilgilendirme belgeleri fon yapısını ve ücretleri açıkça gösteriyor mu?

Katılım sigortacılığı gibi kendine özgü iş kuralları olan alanlarda ürün tasarımını ve sistem mimarisini birlikte ele almak kritik önem taşır; bu konudaki çalışma alanlarımız için hizmetlerimize göz atabilirsiniz.